Ο Philidor στο Λονδίνο - Μέρος 4ο

(πρώτο μέρος 1745-1754)

(δεύτερο μέρος μετά το 1771 - σκάκι)

(τρίτο μέρος μετά το 1771 - μουσική)

Σταδιακά το πολιτικό κλίμα στη Γαλλία γινόταν όλο και πιο εχθρικό για τον Philidor. Ο Philidor ως μέλος της αριστοκρατίας με θητεία στην αυλή των Λουδοβίκων άρχισε να βιώνει την απόρριψη των έργων του στη Γαλλική σκηνή. Σιγά σιγά η οικονομική του ευμάρεια άρχισε να εξαρτάται όλο και περισσότερο από τα "σκακιστικά" του τετράμηνα στο Λονδίνο. Ακόμα και πριν το ξέσπασμα της επανάστασης του 1789 ο Philidor άρχισε να εκφράζει τις ανησυχίες του στην αλληλογραφία του. Έτσι στις 7 Φεβρουαρίου του 1783 γράφει πως "ο κόμης Bruhl μου χρωστάει εφτά γκινέες και ο κύριος Conway άλλες δώδεκα". Στις 18 Μαΐου 1787, "Το μπλε μου κουστούμι έχει αρχίσει να καταστρέφεται", ενώ μετά το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης, το Φεβρουάριο του 1790 γράφει στη γυναίκα του:

"Είμαι σχεδόν άφραγκος. Τα μέλη του συλλόγου μου χρωστάνε περίπου δεκαπέντε λουδοβίκια. Δε δύναμαι να τα ζητήσω, αλλά είναι σίγουρα λεφτά.... Βρίσκομαι σε δύσκολη θέση καθώς η εθελοντική συνδρομή των μελών του συλλόγου για φέτος δεν έχει αρχίσει ακόμη. Με έχουν ενημερώσει πως στα τέλη του μηνός θα αρχίσει αυτή η διαδικασία για να καλυφθούν τα έξοδα του ταξιδιού μου. Ξόδεψα τις συνδρομές του κόμη Bruhl και του Henry Conway για να σου στείλω κάποια δέματα"

Παρόλα τα παραπάνω, υπάρχουν και ενδείξεις πως η οικονομική κατάσταση του Philidor δεν ήταν τόσο άσχημη. Άλλωστε στο ίδιο γράμμα του Φεβρουαρίου του 1790 γράφει πως προτίθεται να αγοράσει ένα εγγλέζικο πιάνο το οποίο μαζί με τη μεταφορά του στο Παρίσι θα στοίχιζε είκοσι γκινέες και στέλνει οδηγίες στη γυναίκα του για τη σωστή παραλαβή του, ενώ την επόμενη χρονιά, το 1791, θα φέρει μαζί του στο Λονδίνο τη γυναίκα του και την κόρη τους Elyse με τις οποίες επέστρεψαν μαζί τον Ιούνιο στο Παρίσι. Από ό,τι φαίνεται ο Philidor ένοιωθε πολύ άσχημα και εξέφραζε τη δυσφορία του κυρίως γιατί έβλεπε πως εξαρτώταν πια από το σκάκι. Χαρακτηριστικά γράφει οργισμένα πως "είναι γελοίο ο συνθέτης της Ernelinde να αναγκάζεται να παίζει σκάκι το μισό χρόνο στο Λονδίνο για να θρέψει την οικογένειά του". Σε μια προσπάθεια βελτίωσης των οικονομικών του, ο Philidor ανακοινώνει νέα έκδοση του βιβλίου του και μάλιστα σε δίτομη αγγλόφωνη έκδοση για να προσεγγίσει περισσότερους χρηματοδότες στο Λονδίνο. Όμως, στις 13 Απριλίου του 1787 γράφει ανήσυχος πως "χρειάζομαι 120 συνδρομητές για να καλυφθούν τα έξοδα και αφού δεν έχω τόσους διστάζω να προχωρήσω στην έκδοση". Τελικά το βιβλίο επανεκδόθηκε στα 1790 με μόλις 63 συνδρομητές σε 64 αντίτυπα, ενώ η πρώτη έκδοση του 1749 είχε 124 συνδρομητές και 433 αντίτυπα.

Ο Philidor μοιράζοντας τον χρόνο του μεταξύ Παρισίου και Λονδίνου είχε βρει το τρόπο να επιβιώνει, όμως τα πολιτικά γεγονότα στο Παρίσι έμελλε να διαταράξουν αυτή τη ρουτίνα. Μετά τα γεγόνοτα της 10ης Αυγούστου του 1792 και την κλιμάκωση της επαναστατικής διαδικασίας με τη φυλάκιση του Λουδοβίκου 16ου και την ανάκληση του Βρετανού Πρέσβη από το Παρίσι, ο Philidor αποφάσισε πως δεν ήταν πια ασφαλές να παραμείνει στη Γαλλία και το Δεκέμβριο του 1792 έφυγε για το Λονδίνο στο τελευταίο του ταξίδι. Στις 21 Ιανουαρίου του 1793 ο Λουδοβίκος εκτελέστηκε και ο Γάλλος Πρέσβης εκδιώχθηκε από το Λονδίνο. Λίγες ημέρες αργότερα κηρύχθηκε ο πόλεμος μεταξύ Μεγάλης Βρετανίας και Γαλλίας. Ο Philidor έμεινε απομονωμένος μακριά από την πατρίδα και την οικογένεια του στο Λονδίνο, ενώ οι όποιες ελπίδες επιστροφής του στη Γαλλία εκμηδενίστηκαν το καλοκαίρι του 1793 με την έναρξη της περιόδου του τρόμου του Ροβεσπιέρου.

Έτσι με την είσοδο του 1795 ο Philidor είχε συμπληρώσει δύο χρόνια σε αυτήν την ιδιότυπη εξορία. Οι οικονομικοί του πόροι που συνήθως αρκούσαν για ένα τετράμηνο, είχαν στερέψει. Δεν είχε νέα από την οικογένειά του και φοβόταν τα χειρότερα για την τύχη τους. Όταν στις 14 Απριλίου του 1795, η Πρωσία υπέγραψε τη συνθήκη της Βασιλείας που προέβλεπε ειρήνη με τη Γαλλία, τα βρετανικά στρατεύματα αποσύρθηκαν από τα Γαλλικά εδάφη και οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών άρχισαν να ομαλοποιούνται παρά το ότι δεν είχε υπογραφεί η επίσημη λήξη των εχθροπραξιών. Ο Philidor αμέσως αιτήθηκε διαβατήριο για να επιστρέψει στη Γαλλία. Τα σχέδια του όμως ναυάγησαν όταν έμαθε πως είχε συμπεριληφθεί στις λίστες των εμιγκρέδων και πως στη Γαλλία τον περίμενε η γκιλοτίνα. Η κυρία Philidor πίσω στο Παρίσι θα άρχιζε μια μεγάλη προσπάθεια για να καταφέρει να αφαιρεθεί το όνομα του άνδρα της από τις λίστες και έτσι να μπορεί να επιστρέψει στη Γαλλία με ασφάλεια.

Όμως ο Philidor, στα 69 του πλέον, είχε αρχίσει να υποφέρει από ποδάγρα, την ασθένεια των πλουσίων. Άρχισε να αραιώνει τις εμφανίσεις του στο Σύλλογο και να επικεντρώνει όλη την προσοχή του στον αγώνα για την επιστροφή του στην παρτίδα. Ελάχιστες μέρες προτού η γυναίκα του και οι φίλοι του στο Παρίσι καταφέρουν να τον σβήσουν από τα επικίνδυνα κιτάπια των επαναστατών, στις 31 Αυγούστου του 1795, ο Francois-Andre Danican Philidor, ισχυρότερος σκακιστής στον κόσμο κατά τον 18ο αιώνα, πέθανε στο νούμερο 10 της Little Ryder Street στο Λονδίνο. Κηδεύτηκε στην St. James Church στο Picadilly και ετάφη σε ένα νεκροταφείο του Hampstead Road. Η ακριβής τοποθεσία του τάφου του αγνοείται.

(τέλος σειράς)

Ο Philidor στο Λονδίνο - Μέρος 3ο

(πρώτο μέρος 1745-1754)

(δεύτερο μέρος μετά το 1771 - σκάκι)

Στο Παρίσι ο Philidor ήταν γνωστός κυρίως σαν μουσικός ενώ στο Λονδίνο ως σκακιστής. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός πως από τις δεκάδες όπερές του που ανέβηκαν σε όλη την Ευρώπη - ακόμη και στη Ρωσία - δεν υπάρχει κάποιο στοιχείο που να οδηγεί στο συμπέρασμα πως κάποια από αυτές ανέβηκε και στο Λονδίνο. Παρόλα αυτά αρκετά από τα χορικά του παρουσιάστηκαν στο Λονδίνο και τουλάχιστον δύο από αυτά έκαναν πρεμιέρα εκεί, έμελλε δε να είναι και από τα πλέον διασημότερά του. Σημαντικότατο ρόλο στην επιτυχή είσοδο του Philidor στη μουσική σκηνή του Λονδίνου αποτέλεσε η φιλία του με τον Diderot και τον Dr. Burney (βλ. δεύτερο μέρος). Οι δυο τους διατηρούσαν στενή σχέση με τον ποιητή, αρθρογράφο, κριτικό λογοτεχνίας και λεξικογράφο Dr. Samuel Johnson, κατά πολλούς τον σημαντικότερο άνθρωπο των γραμμάτων στην Αγγλία - του οποίου η σελίδα στη wikipedia είναι από τις πλέον πλούσιες και αξίζει μια επίσκεψη. Ο Dr. Johnson κατά την περίοδο 1765-1781 φιλοξενούνταν στις ιδιοκτησίες του βουλευτή των συντηρητικών και φημισμένου ζυθοποιού Henry Thrale, στο Streatham στο Νότιο Λονδίνο. Ένας εκ των συχνών επισκεπτών στο σπίτι των Thrales ήταν ο Τορινέζος Giussepe Marc 'Antonio (γνωστός ως Joseph στην Αγγλία) Baretti.

O Baretti έψαχνε τη συνεργασία ενός συνθέτη για να ανεβάσει την σαπφική ωδή του Οράτιου Carmen Saeculare. Παρότι κανείς δε μπορούσε να γνωρίζει πώς τραγουδούσαν τις ωδές του Οράτιου στην αυλή του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Αυγούστου το 17 π.Χ. ούτε και τη μουσική που τις συνόδευε, ο Baretti θεωρούσε πως οι μοντέρνοι συνθέτες έπρεπε να ξεπεράσουν τους δισταγμούς τους: "Γιατί να διστάσουμε μπροστά στη σύνθεση μοντέρνας μουσικής συνοδείας όταν δε διστάζουμε την απαγγελία των ποιημάτων αυτών με μοντέρνα εκφορά?" ήταν η θέση του και είχε κάποιες συγκεκριμένες ιδέες ως προς αυτή την επιχειρούμενη διασκευή. Σε ένα από τα ταξίδια του στο Παρίσι είχε ακούσει αρκετές από τις όπερες του Philidor και αποφάσισε πως αυτός θα ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος για να πραγματοποιήσει το μουσικό κομμάτι του οράματός του. Ο Philidor απουσίαζε από το Παρίσι όμως και θα έπρεπε να περάσουν μερικά χρόνια για να συναντηθούν οι δυο τους στην εξοχική κατοικία των Thrales. O Philidor ήταν αρχικά θετικός στο "στενό μαρκάρισμα" του Baretti και μετά από περαιτέρω εμψύχωσή του από τον Diderot άρχισε να εργάζεται πάνω στο project αυτό.

O Philidor έγραψε τη μουσική για το Carmen Saeculare στο Παρίσι το 1778 και το παρουσίασε στο Λονδίνο στις αρχές της επόμενης "σαιζόν" δίνοντας τρεις παραστάσεις - την 26η Φεβρουαρίου, την 5η Μαρτίου και την 12η Μαρτίου του 1779 - στο Freemason's Hall. Η επιτυχία αυτών των παραστάσεων ξεπέρασε τις προσδοκίες και των πιο αισιόδοξων. Τις παρακολούθησαν οι δούκες του Gloucester και του Cumbersome μαζί με τους πιο διακεκριμένους λόγιους της χώρας. Ο Dr. Burney - που είχε τις αμφιβολίες του αρχικά - σημειώνει χαρακτηριστικά πως "όσοι απόλαυσαν τις παραστάσεις, καθώς βίωσαν την αναγέννηση της μουσικής των αρχαίων με όλη της τη δύναμη". Ο δε Baretti στα περιθώρια ενός γράμματος από την αλληλογραφία του με τον Dr. Johnson σημειώνει κυνικά "Το μουσικό θέμα ήταν το Carmen Saeculare. Τα κέρδη μου ανήλθαν στις 150 λίρες και αυτά του Philidor στο τριπλάσιο. Θα μπορούσαμε να κερδίσουμε τα πολλαπλάσια αν ο Philidor δεν αποδεικνύονταν αχρείος(!!)". Αυτός ο τελευταίος χαρακτηρισμός οδηγεί στο συμπέρασμα πως είτε ο Philidor έθεσε βέτο σε περαιτέρω εκμετάλλευση της δουλειάς του με νέες παραστάσεις είτε υπήρξε διαφωνία ως προς τα μερίδια.

Η επιτυχία του έργου ξεπέρασε τα σύνορα της Αγγλίας. Στις 19 Ιανουαρίου του 1780 το Carmen Saeculare έκανε το ντεμπούτο του στο Παρίσι με μεγάλη επιτυχία. Και εκεί η παράσταση επαναλήφθηκε αμέσως άλλες δύο φορές, ενώ οι κριτικές ήταν διθυραμβικές: "Παρόλο που η μουσική σύνθεση αυτή αποτελείτο από 35 στροφές ποίησης στα Λατινικά και πολύ περίμεναν πως θα ήταν μονότονη, τελικά ήταν τιμή μας να απολαύσουμε μια τέτοια παράσταση" σημειώνει ένα χρονογράφημα της εποχής. Η φήμη του έργου εξαπλώθηκε μέχρι και τη Ρωσία και η Αυτοκράτειρα Αικατερίνη Β' έστειλε ένα δώρο 5000 λιβρών στον συνθέτη. Όταν δε εκδόθηκε το έργο με τις νότες του, η έκδοση του ήταν αφιερωμένη στην αυτοκράτειρα. Στις 3 Ιουνίου του 1788 αποσπάσματα του έργου ακούστηκαν και πάλι στο Λονδίνο ως μέρη μιας παράστασης με τίτλο "A Grand Miscellaneous Concert of Vocal and Instrumental Music" στο Freemason's Hall. Πιο πρόσφατες παρουσιάσεις του έργου έλαβαν χώρα στο Παρίσι το 1927 και το 1937. Το έργο κυκλοφορεί σε διπλό CD.

Το δεύτερο έργο του Philidor που έκανε την πρεμιέρα του στο Λονδίνο ήταν μια εορταστική ωδή για την ανάρρωση του Βασιλιά Γεωργίου Γ' που νοσηλευόταν ως τρελός από τον Οκτώβριο του 1788 έως και τον Μάρτιο του 1789. Το An Ode on His Majesty's Recovery - σε στίχους αγνώστου - παρουσιάστηκε στις 8 Ιουνίου του 1789 στο Hanover Square Rooms. Η βασιλική χορωδία με σολίστ τους Nancy Storace και Michael Kelly - σπουδαίο άρθρο για τον Michael Kelly και άλλους Ιρλανδούς μουσικούς της εποχής - τραγούδησε κάτω από τη διεύθυνση του Wilhelm Cramer. Δεν υπάρχουν στοιχεία για περαιτέρω παρουσιάσεις του έργου και η μουσική του δεν διασώζεται. Η ωδή αυτή ήταν το τελευταίο έργο του Phillidor που παρουσιάστηκε ζωντανά κατά τη διάρκεια της ζωής του. Τα γεγονότα του επόμενου μήνα, του Ιουλίου του 1789, διέκοψαν κάθε μουσική δραστηριότητα στο Παρίσι. Ο Philidor παρότι δεν σταμάτησε να συνθέτει, δεν ευτύχησε να ξανακούσει κάποιο από τα έργα του. Η όπερα του σε τρεις πράξεις, Belisaire, ήταν ατελής κατά το θάνατό του - είχαν γραφτεί οι πρώτες δύο πράξεις - και ολοκληρώθηκε από τον μαθητή του Henry Berton και έκανε πρεμιέρα το 1796, ένα έτος μετά το θάνατο του συνθέτη. Η όπερά του Protogene που φημολογείται ότι συνέθετε όταν τον βρήκε ο θάνατος δε βρέθηκε ποτέ.

(τέλος τρίτου μέρους)

(επόμενο)

Ο Philidor στο Λονδίνο - Μέρος 2ο

(πρώτο μέρος: 1745-1754)

Όπως είδαμε στο πρώτο μέρος, ο Philidor άφησε το Λονδίνο το Νοέμβρη του 1754 και επέστρεψε στο Παρίσι όπου ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με τη μουσική. Κάποιες σποραδικές επισκέψεις του στο Cafe de la Regence αποτελούσαν τη μόνη επαφή του με το σκάκι. 17 χρόνια αργότερα, ο Philidor επανέρχεται στην Αγγλία και το Λονδίνο και η αφορμή ήταν και πάλι το σκάκι. Την ακριβή ημερομηνία της άφιξής του στη βρετανική πρωτεύουσα δεν τη γνωρίζουμε και το πρώτο στοιχείο που επιβεβαιώνει την παρουσία του εκεί αποτελεί μια αναφορά στα ημερολόγια της συγγραφέως Fanny Burney, γνωστή και ως Madame d'Arblay, όνομα που απέκτησε μετά τον γάμο της με τον Γάλλο εξόριστο στρατηγό Alexandre d'Arblay. Ο γιος τους, Alexander, ήταν ερασιτέχνης σκακιστής. Σε μια καταγραφή της με ημερομηνία 3 Ιουνίου 1771 μας πληροφορεί πως "ο Philidor, διάσημος για τις ικανότητες του στο παιχνίδι του σκακιού, έχει μόλις φτάσει στο Λονδίνο. Έχει προσκομίσει στον πατέρα μου μια συστατική επιστολή από το χέρι του Diderot. Θα προχωρήσει σε νέα έκδοση του βιβλίου του με νέες προσθήκες και διορθώσεις. Έναν βασικό κορμό της νέας έκδοσης έχει ετοιμάσει για λογαριασμό του ο ίδιος ο Diderot. Ο πατέρας μου είχε την καλοσύνη να μεταφράσει ολόκληρο το έργο. Ο κύριος Philidor είναι ένας άνδρας από καλή οικογένεια, ευχάριστος και πολύ κοινωνικός. Επίσης, είναι ένας πολύ καλός μουσικός".

Εκτός όμως από την πιθανότητα επανέκδοσης του βιβλίου του, υπήρχαν και άλλα κίνητρα για τον Philidor στο Λονδίνο. Την προηγούμενη χρονιά, ένας σκακιστικός όμιλος είχε ιδρυθεί στο Salopian Coffee House στο Charing Cross. Το καφέ αυτό αποτελούσε στέκι των Γάλλων εμιγκρέδων του Λονδίνου και ίσως αυτός να ήταν ο λόγος που ο όμιλος προσκάλεσε τον Philidor. Παρόλα αυτά δεν προέκυψε κάποια συμφωνία για αγώνες επίδειξης ή κάτι αντίστοιχο κατά τη διάρκεια αυτής της επίσκεψης. Η ίδρυση ενός δεύτερου συλλόγου, στο Parsloe's της St.James Street αποτέλεσε τον καταλύτη για να βρεθεί επαγγελματικό αντικείμενο σχετιζόμενο με το σκάκι για τον Philidor στο Λονδίνο. Μέλη του ομίλου αυτού αποφάσισαν να πληρώνουν μια ειδική συνδρομή με την οποία θα πληρωνόταν ο Philidor για να μένει στο Λονδίνο από το Φεβρουάριο μέχρι τον Ιουνίο κάθε χρονιάς, κάτι που όντως συνέβη από το 1775 μέχρι και το 1792, όταν και ο Philidor έμεινε για πάντα στο Λονδίνο καθώς όντας στις λίστες των Γάλλων Επαναστατών ως μέλος της αυλής του Λουδοβίκου, στη Γαλλία τον περίμενε η γκιλοτίνα. Η επανέκδοση του Analyse du jeu des echecs άλλωστε είναι αφιερωμένη "στα γενναιόδωρα και σεβαστά μέλη του σκακιστικού ομίλου".

Η συμφωνία βάση της οποίας ο Philidor επισκέπτονταν το Λονδίνο κάθε χρόνο προέβλεπε πως ο Όμιλος θα πλήρωνε ένα ποσό στον Philidor για τα έξοδά του ενώ αυτός διατηρούσε το δικαίωμα να κερδίζει επιπρόσθετα χρήματα κατά την παραμονή του εκεί. Ο Philidor κατά την παραμονή του στο Λονδίνο παρέδιδε μαθήματα μουσικής και διοργάνωνε κονσέρτα αλλά και μαθήματα σκακιού για τα οποία εισέπραττε 1 κορώνα (ισοδύναμη με 5 σελίνια) - την εποχή που ο διάσημος πιανίστας Muzio Clementi εισέπραττε για κάθε μάθημα 1 γκινέα (προπομπός της λίρας και ισοδύναμη με 22 σελίνια). Μία φορά κάθε μήνα, ο Philidor έδινε αγώνες επίδειξης στους οποίους χρέωνε εισιτήριο 5 σελινιών - με τα μέλη του Ομίλου να λαμβάνουν δωρεάν προσκλήσεις. Ο Philidor φαίνεται πως ζούσε άνετα με αυτό το εισόδημα και μάλιστα υποστήριζε και την οικογένειά του. Στις 20 Φεβρουαρίου 1788 έγραφε χαρακτηριστικά στη γυναίκα του πως "το σχέδιο μου είναι να αποταμιεύσω όλη την προσυμφωνημένη αμοιβή μου και να χρησιμοποιώ τα υπόλοιπα έσοδά μου για προσωπικά έξοδα".

Από ένα σημείο και μετά, οι αγώνες επίδειξης συνήθως συμπεριελάμβαναν δύο τυφλές παρτίδες και μία στην οποία ο Philidor έβλεπε τη σκακιέρα. Οι θεατές δήλωναν έκπληκτοι από την ικανότητά του αυτή και φαίνεται να αγνοούσαν πως ο Philidor δεν ήταν ο πρώτος που κατόρθωνε κάτι τέτοιο. Όμως και ο ίδιος ο Philidor φαίνεται πως θεωρούσε αυτή του την ικανότητα πολύ σημαντική και ποτέ δεν έπαιζε τυφλό σκάκι χωρίς ειδική προετοιμασία κάποιων ημερών, παρότι όπως γνωρίζουμε σήμερα για έναν σκακιστή του επιπέδου του το να παίζει δύο τυφλές παρτίδες ταυτόχρονα είναι σχετικά εύκολο. Όταν μάλιστα σε μια επίσκεψή του στο σπίτι του Dr. Burney, η κόρη του οικοδεσπότη του πρότεινε να στηθεί επιτόπου ένας αγώνας επίδειξης τυφλού σκακιού, ο Phlidor αρνήθηκε λέγοντας πως ποτέ δε δειπνούσε πριν από αγώνες επίδειξης τυφλού σκακιού και αφού είχε ήδη δειπνήσει δε θα μπορούσε να ανταποκριθεί στην πρόκληση. Καλός πλασιέ των ικανοτήτων του, πάντα προσπαθούσε να δώσει την εντύπωση στο κοινό του πως όλα αυτά αποτελούσαν ένα δύσκολο κατόρθωμα, ενώ στην προσωπική του αλληλογραφία με τη γυναίκα του έγραφε καθησυχαστικά: "Το τυφλό σκάκι δεν με κουράζει όσο πιστεύει το κοινό. Μην ανησυχείς για την υγεία μου" (23 Φεβρουαρίου 1790). Η δυσπιστία του κοινού τον οδήγησε στο να δημοσιεύσει τρεις από τις παρτίδες του αυτές στην έκδοση του 1790 του βιβλίου του, προλογίζοντάς τες με τα εξής: "Ο κύριος Philidor (sic) είναι της άποψης πως μια ολοκληρωμένη συλλογή των παρτίδων που έπαιξε χωρίς να βλέπει τις σκακιέρες δε θα χρησίμευαν στους λάτρεις του παιχνιδιού. Έτσι θα δημοσιεύσει μόνο κάποιες από τις παρτίδες που έπαιξε με τρεις αντιπάλους ταυτόχρονα αναφέροντας τα ονόματά τους με σκοπό να αποδείξει στις μελλοντικές γενιές την αλήθεια των γεγονότων για να αποφευχθεί τυχόν αμφισβήτησή τους στο μέλλον".

O Brian Harley σε άρθρο του στο Music & Letters Journal (απόσπασμα) των εκδόσεων του πανεπιστημίου της Οξφόρδης το 1931 θεωρεί αφελή την άποψη του Phlidor πως τα κατορθώματά του στο τυφλό σκάκι θα ετίθεντο ύπο αμφισβήτηση από τις μελλοντικές γενιές, όμως δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι σύγχρονοί του πίστευαν πως ο Philidor έσπρωχνε τις διανοητικές του δυνάμεις στα όρια τους και πως ρίσκαρε την πνευματική του υγεία. Διάσημο έχει γίνει το γράμμα του φίλου του, Diderot, με ημερομηνία 10 Απριλίου 1782 στο οποίο λίγο ως πολύ παρακαλάει τον Philidor να σταματήσει αυτές τις επικίνδυνες δραστηριότητες εκφράζοντας τις έντονες ανησυχίες του για την υγεία του φίλου του. O Philidor δε συμφωνούσε με τις ανησυχίες του φίλου του και του κοινού και συνέχιζε να δίνει τους αγώνες επίδειξης κάθε μήνα. Για λεπτομέρειες σε σχέση με τον Philidor και το τυφλό σκάκι, ο αναγνώστης παραπέμπεται στο εκπληκτικό Blindfold Chess - History, Psychology, Techniques, Champions, World Records and Important Games των Eliot Hearst και John Knott, που παρουσιάστηκε σε παλαιότερη ανάρτηση, αποσπάσματα του οποίου μπορεί να διαβάσει κανείς στο google books.

(τέλος δεύτερου μέρους)

(επόμενο)

Ο Philidor στο Λονδίνο - Μέρος 1ο

Ο Francois-Andre Danican Philidor είναι ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους στην ιστορία που θα μπορούσε να διεκδικήσει τον τίτλο της αυθεντίας σε δύο τόσο διαφορετικά πεδία της γνώσης και της δημιουργίας όπως είναι η μουσική και το σκάκι. Του αποδίδεται καθοριστικός ρόλος στην οριοθέτηση του είδους της opera-comique ενώ στο πεδίο της "σοβαρής" όπερας η Ermelinde του θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα του 18ου αιώνα και από τα σημαντικότερα έργα που παρουσιάστηκαν στη Γαλλία. Τα σκακιστικά του κατορθώματα είναι ευρέως γνωστά - τουλάχιστον στους αναγνώστες του παρόντος - όμως στη γενέτειρά του το όνομά του ήταν περισσότερο συνδεδεμένο με τις μουσικές του συνθέσεις παρά με το σκάκι. Το ακριβώς αντίθετο συνέβαινε στο Λονδίνο, όπου ήταν γνωστά μόνο κάποια χορικά του ενώ η σκακιστική του φήμη ήταν τεράστια. Αν και πολλές άριες από τα έργα του είχαν επιλεχθεί από ιμπρεσάριους όπως ο Charles Dibdin, ο Samuel Arnold και άλλοι και ενσωματωθεί σε έργα τους - για παράδειγμα στο The Deserter και στο The Maid of the Mill - δεν υπάρχει κάποιο στοιχείο που να δείχνει πως οποιαδήποτε από τις όπερες του είχε ανέβει στο Λονδίνο κατά τη διάρκεια της ζωής του αλλά και αργότερα.

Η πρώτη επίσκεψη του Philidor στον Λονδίνο προέκυψε μετά από μια σειρά περίεργων περιστατικών. Έφυγε από το Παρίσι τον Οκτώβρη του 1745 για να διοργανώσει μια σειρά κονσέρτων με την κόρη ενός Ιταλού που λεγόταν Lanza, η οποία στη νεαρή ηλικία των 13 ετών θεωρούνταν μεγάλο ταλέντο στο τσέμπαλο. Ο φημισμένος βιολιστής Geminiani είχε συμφωνήσει να συμμετάσχει και έτσι ο Philidor και ο πατέρας Lanza ταξίδεψαν στο Rotterdam της Ολλανδίας για να τον βρούνε και να συζητήσουν τις λεπτομέρειες αφήνοντας τη μικρή με τη μητέρα της στο Παρίσι. Λίγο μετά την έλευσή τους, όμως, ο Lanza πληροφορήθηκε τον ξαφνικό θάνατο της κόρης του και αμέσως επέστρεψε στο Παρίσι, αφήνοντας τον 19χρονο Philidor χωρίς μέσα και φίλους σε μια ξένη πόλη. Για να επιβιώσει εκεί ο Philidor το γύρισε στο σκάκι, ένα παιχνίδι που μέχρι τότε αποτελούσε απλώς ένα ενδιαφέρον χόμπυ γι αυτόν. Έδωσε μαθήματα σε αρχαρίους, έπαιξε παρτίδες επίδειξης εισπράττοντας αμοιβή από τους θεατές όπως και στοιχήματα. Σύντομα επισκέφτηκε το Amsterdam και τελικά τη Χάγη. Εκεί γνώρισε τον συνταγματάρχη La Deves, που ήταν γνωστός ενός στρατιωτικού σύμβουλου του Δούκα του Cumberland, διοικητή των συμμαχικών δυνάμεων στον πόλεμο για τη διαδοχή του Αυστριακού θρόνου που κατοικούσε στα χειμερινά του διαμερίσματα στη Χάγη. Με την προτροπή του συνταγματάρχη ο Philidor ταξίδεψε στο Λονδίνο όπου και γνώρισε τον Sir Abraham Janssen, ισχυρότερο σκακιστή της Αγγλίας την εποχή εκείνη και μέχρι τότε τον ισχυρότερο αντίπαλο που είχε αντιμετωπίσει με την εξαίρεση του δασκάλου του Sire de Legal. Στις παρτίδες μεταξύ τους ο Sir Abraham κατάφερε να κερδίζει μία στις τέσσερις φορές όταν έπαιζαν στα ίσια. Ο Sir Abraham εισήγαγε τον νεαρό Γάλλο στους κύκλους των ισχυρότερων παικτών της Αγγλίας εκείνη την εποχή. Οι Philip Stamma, Mr. Cunningham, Lord Sunderland, Lord Godolphin, Lord Elibank, Mr. Cargyll, Dr. Black, Dr. Cowper και Mr. Salvador σύχναζαν στο Slaughter's Coffee House, ένα διάσημο καφέ στο βορεινό άκρο της St Martin's Lane (το καφέ αυτό καταστράφηκε το 1843). Σε αυτό το καφέ παίχτηκε το γνωστό ματς μεταξύ του Philidor και του Σύριου Philip Stamma, που είχε φήμη πολύ ισχυρού παίκτη και συγγραφέα ενός βιβλίου πάνω στο παιχνίδι του σκακιού, το πρώτο που εισήγαγε την αλγεβρική γραφή στην Ευρώπη. Ο Stamma δε ζούσε από το σκάκι καθώς είχε προσληφθεί από την κυβέρνηση ως μεταφραστής ανατολικών γλωσσών. Ο Philidor έδωσε το πλεονέκτημα της πρώτης κίνησης για όλη τη διάρκεια του ματς ενώ οι ισοπαλίες υπολογίζονταν ως νίκες του αντιπάλου του και στοιχημάτισε 5 προς 4 για κάθε παρτίδα ξεχωριστά. Ο Stamma "κέρδισε" τελικά μόνον δύο από τις δέκα παρτίδες, η μία εκ των οποίων ήταν ισόπαλη.

Στα 1748, ο Philidor έφυγε από το νησί και πήγε στο Aix-la-Chapelle (το σημερινό Aachen) όπου και συνέγραψε το σκακιστικό του βιβλίο. Εκεί γνώρισε τον John Montagu, τέταρτο κόμη του Sandwich, που εκείνο τον καιρό λειτουργούσε ως πληρεξούσιος της κυβέρνησης στις διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου της Αυστριακής διαδοχής. Ο Montagu συνέδραμε οικονομικά για 10 αντίγραφα του βιβλίου του Philidor που θα τα παραλάμβανε όταν αυτό εκδιδόταν και συμβούλεψε τον Γάλλο να επισκεφτεί το Eindhoven και το στρατηγείο του Δούκα του Cumberland. Εκεί ο Philidor έπαιξε σκάκι με το Δούκα, ο οποίος όχι μόνο συνέδραμε με τη σειρά του για 50 αντίτυπα, αλλά προσέλκυσε και άλλους "επενδυτές" κυρίως από τους κύκλους των αξιωματικών που διοικούσε. Η φιλοξενία των Άγγλων αξιωματικών και η προοπτική της προστασίας του από από έναν πρίγκιπα, οδήγησε τον Philidor στην απόφαση να επιστρέψει στην Αγγλία, όπου στα 1749 εξέδωσε το L'Analyze des echecs. Το βιβλίο ήταν αφιερωμένο στον πάτρωνά του, τόσο στην Ολλανδία όσο και στην Αγγλία, Δούκα του Cumberland και αποτέλεσε εκδοτικό φαινόμενο καθώς από το 1749 μέχρι το 1929 έκανε τουλάχιστον 102 εκδόσεις στα Γαλλικά, Αγγλικά, Ολλανδικά, Γερμανικά, Ισπανικά, Ιταλικά, Δανέζικα, Σουηδικά, Ρώσικα και Εβραϊκά. Αναρίθμητες παραλλαγές και διασκευές του εκδόθηκαν κατά τη διάρκεια των δύο επόμενων αιώνων που μπορούν να βρεθούν σε βιβλιοθήκες και ακαδημίες ανά τον κόσμο. Η επιτυχία της δουλειάς του ήταν φανερή από την αρχή καθώς η πρώτη έκδοση του βιβλίου ήταν στην πραγματικότητα τρεις διαφορετικές εκδόσεις με διαφορετικά τυπογραφικά στοιχεία και σελιδοποίηση, όλες με την επιγραφή Londres, 1749.

Η παραμονή του Philidor στην Αγγλία διακόπηκε από ένα ταξίδι του στα 1751-1752 όταν προσκλήθηκε από τον Μέγα Φρειδερίκο. Στο Potsdam, ο Πρώσος βασιλιάς παρακολούθησε τον Philidor να παίζει χωρίς να τολμήσει μια αναμέτρηση μαζί του. Δύο αυλικοί του όμως που έπαιζαν με τον Φρειδερίκο στα ίσια έπαιξαν με τον Γάλλο. Ο ένας ήταν ο Μαρκήσιος de Varennes. Ο Philidor έπαιξε με άλογο λιγότερο και τους κέρδισε. Στο Βερολίνο, ο Philidor έπαιξε για πρώτη φορά με τρεις αντιπάλους ταυτόχρονα χωρίς να βλέπει, δείγμα της βελτίωσής του. Μέχρι τότε σύμφωνα με τον Chevalier de Jaucourt και την Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers ('Εγκυκλοπαίδεια, ένα συστηματικό λεξικό των επιστημών και των τεχνών') είχε παίξει τυφλό σκάκι μόνο με δύο αντιπάλους ταυτόχρονα. Από ότι φαίνεται πάντως δεν επιδείκνυε συχνά την ικανότητά του αυτή, καθώς το επόμενο επιβεβαιωμένο σιμουλτανέ στο τυφλό σκάκι έλαβε χώρα στο Λονδίνο πολύ αργότερα, στα 1772, όπως μας πληροφορεί το εξαιρετικό Blindfold Chess, by Eliot Hearst and John Knott (Jefferson, 2009). Κατά την παραμονή του στο Βερολίνο, ο Philidor δεν έχασε την ευκαιρία να προχωρήσει και τις μουσικές του σπουδές κάτω από την εποπτεία Γερμανών μουσικών. Το ταξίδι της επιστροφής του στο Λονδίνο διακόπηκε από 8 μήνες κατά τις οποίους παρέμεινε στην αυλή του πρίγκηπα του Waldeck και από ακόμα 3 μήνες στην αυλή του Κόμη του Hesse-Cassel. Επέστρεψε στο Λονδίνο κατά τη διάρκεια του 1752.

Μέσα στο 1750 και πριν από αυτό το ταξίδι του, ο Philidor σύχναζε στο σπίτι του Γάλλου πρέσβη στον Λονδίνο, duc de Mirepoix, ο οποίος όντας σχετικά καλός σκακιστής με τη σειρά του, διοργάνωνε εβδομαδιαία γεύματα αφιερωμένα στο παιχνίδι με τον Philidor ειδικό καλεσμένο. Εκεί συνηθιζόταν να παίζεται ένα διαφορετικό είδος σκακιού, πιο περίπλοκο, εφεύρεση του Δούκα του Rutland, το οποίο παιζόταν σε μια σκακιέρα 14 τετραγώνων πλάτος επί 10 ύψος και εκτός των γνωστών μας κομματιών περιείχε δύο πύργους με κορώνα που συνδύαζαν την κίνηση του βασιλιά και του πύργου, μία κοκουμπίνα που συνδύαζε την κίνηση του πύργου και του ίππου, δύο επιπλέον αξιωματικούς και έναν επιπλέον ίππο. Οι ισχυρότεροι παίκτες σε αυτήν την περίπλοκη παραλλαγή του σκακιού ήταν ο Sir Abrahaam Janssen, ο Philip Stamma, ο Dr. Cowper και ο Mr. Salvador. Μέσα σε δύο μήνες, ο Philidor έπαιζε αυτήν την παραλλαγή απέναντι σε όλους τους με χάντικαπ ενός ίππου. Μετά το θάνατο του Sir Abrahaam το 1765, το παιχνίδι αυτό ξεχάστηκε. Οι κανόνες του περιγράφονται στην Εγκυκλοπαίδεια των Σκακιστικών Παραλλαγών του D.B.Pritchard - βιβλίο και ηλεκτρονική έκδοση.

Κατά τη διάρκεια των 9 χρόνων της απουσίας του από το Παρίσι (1745-54), ο Philidor δεν παράτησε εντελώς τη μουσική. Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του ενημερωνόταν για τα καινούρια έργα των κορυφαίων Γερμανών και Ιταλών συνθετών. Ο ίδιος όμως δεν φαίνεται να συνέθεσε κάτι ολοκληρωμένο αυτή την περίοδο και απλώς καλλιέργησε και εμπλούτισε τις επιρροές του. Στα τέλη του 1752 με αρχές του 1753 παρουσίασε στο Λονδίνο ένα λατινικό μοτέτο στο στυλ του motet a grand choer ή αλλιώς grand motet - άνθισε την εποχή του μπαρόκ - το οποίο σε αντίθεση με το petit motet συνοδευόταν από μουσικά όργανα, μερικές φορές μάλιστα και από ολόκληρη ορχήστρα. Μετά την παρουσίαση, έντονες ήταν οι φήμες πως ο Philidor δεν ήταν ο πραγματικός συνθέτης του και για αντιμετωπίσει αυτές τις κατηγορίες, ο Philidor έστειλε το εξής σημείωμα στον The Public Advertiser της 9ης Δεκεμβρίου του 1753:

"Ο κύριος Philidor για να απαντήσει στις φήμες που τον παρουσιάζουν να μην είναι ο συνθέτης της Λατινικής Μουσικής που παρουσίασε την περασμένη χρονιά, όπως και να πείσει τον κόσμο για το γεγονός πως η τέχνη της Μουσικής παραμένει η κύρια ασχολία του και το σκάκι μια απλή ψυχαγωγία, ανέλαβε τη μελοποίηση μιας ωδής προς τη μουσική γραμμένη από τον κύριο Congreve. Ο ίδιος δεν είναι τόσο ματαιόδοξος - παρά τις κατηγορίες των εχθρών του για το αντίθετο - ώστε να κολακεύει τον εαυτό του ως προς την επιτυχία του εγχειρήματος. Παρ όλα αυτά αν έχει την ατυχία να συναντήσει τη μοίρα του Φαέθωνα, η παρηγοριά του θα είναι πως ούτε με όλη τη μνησικακία του κόσμου αυτού δε θα στηριχτεί η ιδέα πως δεν είναι ο ίδιος συνθέτης αυτής της ωδής. Άλλωστε είναι κοινώς γνωστό πως η Μουσική είναι απλώς μια υπηρέτρια της Ποίησης και άρα αδύνατο για οποιονδήποτε άνδρα να ταιριάξει, ας μου επιτραπεί η έκφραση, παλαιά μουσική σε καινούριους στίχους: αν ακόμα υποθέσουμε πως θα συμπέσει μέχρι τελευταίας συλλαβής, η μουσική αυτή δε θα πετύχει την ανάδείξη των διάφορων εκφράσεων και συναισθημάτων τόσο απαραίτητων σε κάθε σύνθεση. Οι στίχοι πρέπει να χρωματίζονται με ένα είδος Chiaroscuro και να μην υπηρετούν οποιαδήποτε νότα, όπως ίσως κάποιοι αδαείς άνθρωποι της τέχνης φαντάζονται.

Η Ωδή θα παρουσιαστεί στο Μικρό Θέατρο του Haymarket, την Πέμπτη 31 Ιανουαρίου, 1754"

Ο Handel παρευρέθη σε αυτήν την παράσταση και σύμφωνα με τη μαρτυρία του Philidor στον μαθητή του Jean-Benjamin de la Borde, την βρήκε καλοφτιαγμένη μεν, με έλλειψη καλού γούστου σε μερικά της σημεία δε.

Το Νοέμβρη του 1754, o Philidor έφυγε από το Λονδίνο και επέστρεψε στο Παρίσι. Πιθανότατα έπαιξε καταλυτικό ρόλο σε αυτή του την απόφαση η διαθεσιμότητα της θέσης του maitre de chapelle στις Βερσαλίες, αφού το πρώτο πράγμα που έκανε μόλις πάτησε το πόδι του στο Παρίσι ήταν να αποπειραθεί να εξασφαλίσει αυτό το πόστο. Η προσπάθεια του αυτή όμως δεν στέφτηκε με επιτυχία και ο Philidor αναγκάστηκε να ασχοληθεί με λαϊκές μορφές θεάτρου, όπως οι κωμικές όπερες. Εκείνη την εποχή αυτές ανέβαιναν στο Saint-Germain - από τις 3 Φεβρουαρίου μέχρι την Κυριακή του Πάθους, πέμπτη Κυριακή των Καθολικών Χαιρετισμών - και στο Saint-Laurent - από τις 15 Ιουλίου μέχρι τις 15 Σεπτεμβρίου. Σε αυτά τα θέατρα καθώς και στο Theatre-Italien έχτισε τη φήμη του και σύντομα θεωρούνταν από τους σημαντικότερους συνθέτες της χώρας του αφήνοντάς του ελάχιστο χρόνο για το σκάκι, αν εξαιρέσουμε κάποιες σύντομες επισκέψεις στο Cafe de la Regence. Θα έπρεπε να περάσουν 17 χρόνια ακόμα για να επιστρέψει ο Philidor στο Λονδίνο. Και παρά τη φήμη του ως μουσικού, ήταν το σκάκι και πάλι που θα έφερνε τον Philidor στην Αγγλική πρωτεύουσα και ως αποτέλεσμα αυτών των επισκέψεων του στο Λονδίνο θα έφτανε να θεωρείται ως ένας από τους μέγιστους θεωρητικούς του παιχνιδιού.

(Τέλος πρώτου μέρους)

(επόμενο)